تفاوت ایمنی (safety) و امنیت (security)

تفاوت ایمنی و امنیت:

در بسیاری از زبان ها در اصطلاح فرقی بین ایمنی (safety) و امنیت (security) نیست و واژه یکسانی برای هر دو مفهوم بکار برده می شود.
باتوجه به دیکشنری وبستر، تعریف اولیه ایمنی شرایط دوری از زیان یا ریسک است که با تعریف اولیه امنیت که کیفیت یا حالت دوری از خطر تعریف شده یکسان است. با این حال امنیت به عنوان اقداماتی که برای حفاظت در مقابل خرابکاری، جاسوسی، جرم، حمله یا فرار انجام می شود نیز تعریف شده است.

با توجه به این دو تعریف در اینجا تفاوت های اصلی ایمنی و امنیت را با جزئیات می آوریم:

۱- امنیت مرتبط با اتفاقاتی است که اغلب ناشی از عمل ارادی یک فرد یا گروه است. اما ایمنی اغلب ناشی از شیوه تعامل و رفتار انسان با محیط خود می باشد.
۲- مباحث امنیتی عمدی و برنامه ریزی شده اند ولی مخاطرات ایمنی غیرعمدی و بدون برنامه ریزی قبلی اند.
۳- ایمنی به مقابله مخاطره یا hazard میرود در حالیکه امنیت به مقابله با تهدید یا threat می رود.
۴- در امور ایمنی معمولاً مخاطرات داخل سیستم منجر به مشکل می شوند و در نتیجه عوامل زیان آور مثل مواد شیمیایی، پرتوها و تجهیزات مد نظر است ولی در مباحث امنیتی مخاطره از خارج سیستم وارد می شود.
۵- مباحث امنیتی می تواند به افراد داخل و یا خارج سیستم برگردد در نتیجه معمولاً مشخصات افراد وارده و خارجه ، داشتن ویزا برای افراد خارجی و غیره را در بر می گیرد. اما مباحث ایمنی معمولاً ناشی از شرایط یا افراد داخل سیستم می باشد.
۶- در مباحث امنیتی معمولاً تهدیدها قابل مشاهده و ملموس نمی باشند ولی در ایمنی مخاطرات معمولاً قابل مشاهده و بررسی هستند. در نتیجه در ارتباط با مسائل امنیتی درجه دانش مرتبط با تهدید و خطر کمتر می باشد.
۷- خسارات و زیان های مرتبط با ایمنی معمولاً مصدومیت و مرگ افراد، آسیب به محیط زیست، مواد و هزینه های تولید، تاخیر در ارائه و کاهش وجه می باشد. این حوزه همچنین به اطمینان از سرمایه های صنعتی ربط دارد. اما زیان های مرتبط با امنیت معمولاً سرمایه های فیزیکی و اطلاعاتی است. معمولاً هزینه ها اقتصادی اند(از دست رفتن سرمایه، مواد، تکنولوژی، ساعت کاری، وجهه) و جبران این هزینه ها معمولاً آسانتر از هزینه های جانی است.
۸- ابعاد عدم اطمینان در تهدید و مباحث امنیتی خیلی گسترده تر از عدم اطمینان ناشی از موضوعات ایمنی است.
۹- ابعاد حوزه امنیتی خیلی وسیعتر از حوزه ایمنی است به طوریکه مباحث ایمنی معمولاً برای صنایع و سیستم حمل و نقل و یا فروشگاه ها می باشد، اما حوزه امنیت کل اجتماع را درگیر می کند.
۱۰- مباحث امنیتی معمولاً توسط یک سیستم قدرتمند قضایی با بودجه بالا پیگیری می شود اما در حوزه ایمنی این قانونمندی و صرف هزینه بسیار ضعیف تر است. باتوجه به این موضوع امور امنیتی توسط پلیس، حراست و سیستم قضایی و امور ایمنی توسط کارشناسان ایمنی پیگیری میشود. اگرچه گهگاه وظایف ایمنی به اشتباه توسط ماموران امنیتی انجام میشود مثل حوادث جاده ای که عمدتاً مباحث ایمنی می باشند ولی به طور کامل توسط پلیس انجام می شوند!

در نهایت اگرچه در ابعاد بالا ایمنی و امنیت متفاوت بودند ولی شباهت آنها این است که هر دو در پی حفظ سرمایه های جانی و مالی اند و در نتیجه بایستی آنها را به صورت یکپارچه و به صورت مکمل در نظر گرفت.

IDLH

غلظت های مواد شیمیایی با خطر فوری جانی یا سلامتی (IDLH) چیست؟

غلظت های مواد شیمیایی با خطر فوری جانی یا سلامتی (IDLH):

مواجهه شغلی با مواد شیمیایی دیرزمانی است که به عنوان منبع بالقوه برای اثرات نامطلوب برای سلامت و زندگی کارگران شناخته شده است. مواجهه حاد یا کوتاه مدت با غلظت های بالای برخی از مواد شیمیایی هوابرد می تواند به سرعت کارگر را از کار بیندازد و منجر به طیف وسیعی از اثرات سلامت نامطلوب شود که می تواند شامل سوزش و تحریک چشم ها و ناحیه تنفسی، اثرات برگشت ناپذیر شدید بر سلامت، آسیب به توانایی فرار از محیط مواجهه و در برخی موارد منجر به مرگ شود.
مقادیر غلظت هوایی که می تواند منجر به خطر فوری جانی یا سلامتی (مقادیر IDLH) بوسیله سازمان ایمنی و بهداشت ملی آمریکا (NIOSH) تهیه شده اند و این غلظت های با ریسک بالا و شرایط را مشخص می کنند و به عنوان یک بخش از معیارهای انتخاب وسایل حفاظت فردی ابتدا در دهه هشتاد میلادی تدوین شدند. مقادیر IDLH با اهداف زیر استفاده می شوند:
اطمینان از اینکه کارگر می تواند در لحظه ایجاد اختلال در تجهیزات حفاظت فردی از یک محیط آلوده بگریزد.
برای مشخص کردن سطح حداکثری که بالاتر از آن سطح، فقط یک دستگاه با قابلیت اطمینان بالای تنفسی مجاز به استفاده است که حفاظت حداکثری کارگر را فراهم کند.

این مقادیر در لینک زیر برای تعداد زیادی از مواد شیمیایی مهم آمده اند:
https://www.cdc.gov/niosh/idlh/intridl4.html

HAZOP

HAZOP چیست؟

کلیه عملیات اقتصادی منجمله فعالیت های صنعتی نیازمند الزاماتی است که قصور از هر کدام آنها می تواند به بروز پیامدهای ناخواسته ای در قالب جراحات مشتریان داخلی و خارجی، صدمه به فرآیندها و محصولات تولیدی، صدمات زیست محیطی، خدشه به اعتبار و آبروی سازمان ها و سایر دارائی های با اهمیت بیانجامد. در یک سازمان با خط مشی ایمنی پیشگیرنده، الزامات یاد شده از مرحله قبل از تولد سیستم یعنی مطالعات توازن و فاز ایده و تفکر شروع شده و تا پایان فاز کنار گذاشتن سیستم (فاز انهدام یا دفع) ادامه می یابد. در پایان هر مرحله لازم است بر اساس رویکرد بهبود مستمر و در راستای اصلاح سیستم و بهبود آن برپایه یافته های حاصل از ارزیابی های انجام شده، فرآیند تصمیم گیری مبتنی بر چرخه بهبود مداوم دمینگ (طرح ریزی، انجام، کنترل و اجراء) به مرحله اجراء گذاشته شود.

امروزه برای آنالیز سیستم های فرایندی روش های و ابزارهای مختلفی معرفی گردیده است که هر کدام از توانمندیها و محدودیت های خاص خود برخوردار می باشند. انتخاب تکنیک مناسب معمولاٌ بر اساس عوامل مختلف صورت می گیرد که از این میان می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• نوع سیستم
• عمق مطالعه
• چارچوب زمانی
• محدودیت های مالی
• وجود نیروهای متخصص
• دقت مورد نیاز
• موارد مشابه

از انواع روشهای معمول مورد استفاده برای آنالیز سیستم های فرایندی موارد زیر قابل اشاره اند:

• What-If Analysis
• PHA
• Check List
• What if / checklist
• FMEA
• FMECA
• Hazop
• و موارد مشابه

این تکنیک برای اولین بار در سالهای 1970 بر اساس تکنیکی که آزمایش بحرانی خوانده می شود توسط صنایع شیمیایی سلطنتی بریتانیای کبیر معرفی و سپس توسط T.A.Kletz بصورت قانونمند درآمد. اساساً تکنیک Hazop که ماهیتی آینده نگر و مبتنی بر پیشگیری دارد بعنوان واکنشی به استفاده از متد چک لیست که مبتنی بر فلسفه گذشته نگر بود مطرح گردید. هر چند که تکنیک مورد نظر اولین بار به منظور شناسایی و ارزیابی خطرات فرآیندی معرفی و بکار گرفته شد ولی امروزه با معرفی و اثبات توانمندی های آن کاربرد تکنیک به سایر سیستم ها و صنایع نیز گسترش یافته است

کلمه Hazop برگرفته از سه حرف اولیه کلمه Hazard به مفهوم خطر و دو حرف اولیه Operability به معنی قابلیت عملیات می باشد. این تکنیک را می توان از دیدگاه های مختلف بشرح زیر تعریف کرد:

• روش شناسایی و ارزیابی مشکلاتی است که می توانند ریسکی را به افراد، محیط زیست و یا تجهیزات تحمیل کرده و یا از اثربخشی عملیات جلوگیری کند.
• روشی سیستماتیک و کیفی است که بر اساس استفاده از کلمات کلیدی قرار دارد.
• یک روش خلاقانه برای حل مشکلات با ریشه ایمنی و عملیاتی است که بر پایه فعالیت های یک تیم چند تخصصی قرار دارد

تکنیک شناسایی، ارزیابی و کنترل خطرات برپایه نگرش سیستمی است که بر اصل زیر استوار می باشد:

• سیستم زمانی ایمن است که کلیه پارامترهای عملیاتی آن نظیر فشار، درجه حرارت، میزان جریان و غیره در حالت طبیعی قرار داشته باشد.
• یک بررسی نظامند بوسیله یک تیم تحت مدیریت رهبر آموزش دیده از اهداف طراحی یک سیستم یا یک بخش جدید یا موجود برای شناسایی خطرات، عملیات بد یا کارکرد بد بخش های مختلف درون یک سیستم و پیامدهای آن بر روی سیستم و محیط آن

به دلیل ساختار و شکل مشخص تکنیک Hazop، لازم است تعدادی از لغات و مفاهیم مورد استفاده در آن به طور کامل تعریف شوند:

Intentions: حدود انتظار و خواسته های خود از عملکرد قسمت

Deviations: انحراف از خواسته های طراحی که به وسیله کاربرد سیستماتیک کلمات کلیدی شناسایی می شوند .

Causes: علت و دلایل ایجاد مشکلات و انحرافات

Consequences: نتایج حاصل از انحراف

Safeguard: سیستم های مهندسی یا کنترل های دقیق برای جلوگیری از بروز دلایل خطر یا تخفیف نتایج حاصل از انحرافات.

پارامتر: یک ویژگی فیزیکی در جزیی از سیستم تحت مطالعه

گره: هر گره مطالعاتی به بخشی از سیستم اطلاق می شود که در آن علاوه بر امکان تعیین پارامترهای عملیاتی، احتمال انحراف پارامترهای یاد شده نیز وجود دارد .

انواع Hazop و کاربردهای آنها در فرایندهای شیمیایی

انواع Hazop

1. Hazop فرآیندی
2. Hazop انسانی
3. Hazop دستورالعملی
4. Hazop نرم افزاری

اجرای Hazop

• انتخاب سرپرست تیم
• انتخاب سیستم مورد مطالعه
• انتخاب تیم کارشناسی
• انتخاب رهبر تیم
• تعیین اهداف مطالعه
• ارزیابی سیستم و تعیین گره های مطالعاتی
• تعیین اهداف طراحی گره ها
• شناسایی پارامترهای عملیاتی هر گره
• انتخاب کلمات کلیدی
• اجرای مطالعه
• تکمیل گزارش

انتخاب سیستم مورد نظر برای ارزیابی می تواند بر اساس اصول مختلف صورت گیرد که از این میان می توان به موارد زیر اشاره کرد :

• فلسفه پیش گیرنده و بر اساس بحرانیت سیستم
• سوابق مستند مبنی بر عدم مطابقت ها، حوادث، جراحات، آسیب ها، خسارات
• پیشنهادات واحدهای ایمنی، تعمیر و نگهداری، تضمین کیفیت
• توصیه سازمان های نظارتی مسئول نظیر ادارات کار، بهداشت، محیط زیست
• و …

معمولاً انتخاب سیستم مورد مطالعه براساس سوابق مستند سیستم مبنی بر بروز عدم تطابقها و یا حوادث بوده و یا براساس فلسفه پیشگیرنده علم ایمنی مدرن با آگاهی از این امر که سیستم بحرانی بوده و می تواند در آینده خطر آفرین باشد انجام می شود. با این حساب انتخاب سیستم مورد نظر در اغلب موارد نتیجه یک تصمیم گیری گروهی و یا براساس پیشنهادات رسیده از سوی واحدهای ایمنی، عملیاتی و یا تعمیر و نگهداری خواهد بود. بدیهی است در صورت وجود سیستم مشارکت ایمنی در صنعت روند یاد شده تسهیل خواهد شد.

انتخاب تیم کارشناسی

تیم کارشناسی برای ارزیابی هازوپ

یکی از مهمترین نقاط قوت استفاده از تکنیک Hazop، تأکید بر روی کار تیمی و افزایش خلاقیت و نوآوری در اعضاء تیم می باشد. در همین راستا انتخاب مناسب اعضاء تیم از اهمیت بسزایی برخوردار خواهد بود.

انتخاب اعضاء تیم معمولاٌ بر اساس پیشنهاد سرپرست تیم و تائید بالاترین واحد تصمیم گیرنده سازمان صورت می گیرد. تعداد اعضاء تیم و نوع تخصصهای آن با توجه به نوع سیستم، عمق و وسعت مطالعه، منابع در دسترس و همچنین اهداف مطالعه متفاوت خواهد بود ولی نفرات تیم معمولاً شامل رهبر، دبیر و اعضاء دیگر آن است که انتخاب آنها بر اساس تخصص های مورد نیاز انجام می گیرد.

شرح وظایف اعضاء یک تیم پیشنهادی در بخش زیر بیان شده است:

الف) رهبر یا رئیس

• فردی کاملاً مستقل بوده و هیچ گونه مسئولیتی در عملکرد عملیات ندارد.
• مسئول طراحی و تهیه مقدمات لازم برای اجراء مطالعه است.
• ریاست جلسات را بعهده دارد.
• بحث را با استفاده از کلمات کلیدی شروع می کند.
• مطابق با دستور جلسه و جداول زمانی پیشرفت کار را پیگیری می کند.
• از تکمیل شدن مطالعه کسب اطمینان می کند.
• مسئولیت ارائه گزارش نهایی را بعهده دارد.

استفاده از چک لیست زیر توسط رهبر تیم می تواند به افزایش اثر بخشی مطالعه کمک کند:

قبل از جلسه: کنترل اتاق جلسه، چیدمان آن، تسهیلات مورد نیاز و امکانات پذیرایی

شروع جلسه:

• کنترل حضور اعضاء
• معرفی اعضاء تیم به همدیگر
• تبین مقررات جلسه
• مرور طرح مطالعه با اعضاء تیم
• مرور فرایند Hazop
• تشریح کلمات کلیدی مورد استفاده

شرح وظایف اعضاء یک تیم پیشنهادی در بخش زیر بیان شده است:

ب) دبیر

• مسئول تهیه برگه کار تکنیک می باشد .
• مسئول ثبت بحث های ارائه شده در جلسات است .
• تهیه پیش نویس گزارش Hazop را بعهده دارد .

ج) اعضاء تیم

ترکیب اعضاء تیم بر حسب نوع سیستم و پیچیدگی های عملیاتی آن از میان تخصص های مختلف مرتبط انتخاب می شود. از مهمترین علل انتخاب متخصصین می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تخصص در تشریح انحرافات از اهداف اولیه
• فهم از خطراتی که ممکن است در سیستم ایجاد شود
• دانش در باره سیستم های مشابه
• دانش در باره محیط سیستم
• دانش در باره سیستم با زیر سیستم های آن
• انتخاب رهبر تیم

پس از تعیین تیم مطالعه یک نفر از میان اعضا با رأی آنها به عنوان رهبر تیم انتخاب می شود. وظیفه رهبر انتخاب کلمات کلیدی، تفسیر آنها برای اعضاء، جمع بندی اطلاعات توسط اعضا و هدایت تیم در مسیری است که بتوانند با همکاری همدیگر عمل سیستم را مورد ارزیابی قرار دهند. مهمترین خصوصیت رهبر تیم این است که بتواند به عنوان یک هماهنگ کننده عالی عمل کرده و در عین هدایت و رهبری صحیح تیم قدرت نوآوری و خلاقیت را از آنها سلب نمی کند.

از دیگر خصوصیات رهبر تیم می توان به موارد زیر اشاره کرد :

• آشنایی کامل با تکنیک Hazop
• توان بالای هماهنگ کنندگی
• قابلیت بالای خلاقیت و نوآوری
• آشنایی با سیستم

تعیین اهداف مطالعه:

عمق کار و اهداف مطالعه می تواند با توجه به مشخصات سیستم، ابعاد آن، نوع تکنیک مورد استفاده، اطلاعات در دسترس، مهلت انجام کار، منابع مالی، نیروهای انسانی و موارد مشابه متفاوت باشد. همچنین در یک مطالعه ممکن است گستره پارامترهای عملیاتی مورد نظر و همچنین کلمات کلیدی مورد استفاده متفاوت باشد. یکی دیگر از فعالیت های که در این مرحله صورت می گیرد طراحی ابزارهای کار نظیر برگه های کار و همچنین تعیین و جمع آوری مستندات مورد نیاز می باشد. در بخش های بعدی انواعی از برگه های کار مورد استفاده در مطالعه Hazop ارائه خواهد شد.

بعضی از مستندات مورد نیاز برای اجرای Hazop می تواند شامل موارد زیر باشد:

• نقشه کارخانه و تسهیلات
• نقشه فرایند و تجهیزات
• دیاگرام جریان فرایند
• دستورالعمل های عملیاتی
• گزارشات تجزیه و تحلیل خطرات یا سایر گزارشات ایمنی
• گزارشات حوادث رخ داده در سیستم تحت مطالعه
• اصول، قوانین و مقررات داخلی سازمان
• پارامترهای عملیاتی
• مشخصات ویژه تجهیزات (فشار، دما و …)
• نتایج آنالیز Hazop اجرا شده در سایر سیستم های مشابه
• و …

ارزیابی سیستم و تعیین گره های مطالعاتی:

پس از طی مراحل فوق و به منظور افزایش تمرکز بر روی انحرافات احتمالی پارامترهای عملیاتی، سیستم مورد مطالعه به زیر سیستم های کوچکتر که اصطلاحاً گره 0 مطالعاتی خوانده می شود تقسیم می گردد.

هر گره مطالعاتی به بخشی از سیستم اطلاق می شود که در آن علاوه بر امکان تعیین پارامترهای عملیاتی، احتمال انحراف پارامترهای یاد شده نیز وجود دارد. باید توجه داشت که اثرات انحراف در پارامترهای عملیاتی ممکن است علاوه بر گره مورد مطالعه، سایر گره ها و حتی کل سیستم را نیز تحت تأثیر قرار دهد.

تعیین اهداف طراحی گره ها

همانگونه که اشاره شد فلسفه اصلی پشتیبانی کننده روش Hazop این عبارت می باشد که اگر یک فرایند بر اساس اهداف طراحی خود عمل کند رویداد خطرناک در آن رخ نخواهد داد است. به عبارت دیگر اولین و اصلی ترین فرضیه در انجام Hazop این است که فرآیند اصلی طراحی و استانداردهای تجهیزات اعمال شده همگی صحیح می باشند که بر همین اساس انحرافات ممکن از اهداف اولیه طراحی سیستم مورد بررسی قرار خواهد گرفت. به همین دلیل در مورد کل سیستم و همچنین گره های انتخابی ضرورت دارد که اهداف اصلی از طراحی آنها به دقت تعیین شده و سپس انحرافات احتمالی از اهداف یاد شده مورد ارزیابی قرار گیرد. این امر دو مزیت عمده زیر را بدنبال خواهد داشت:

• امکان ارزیابی بخش های سیستم از دیدگاه طرح عملی می گردد برای مثال در صورتیکه هدف طراحی یک قطعه تحمل 10 کیلوگرم فشار بر سانتیمتر مربع قید شده باشد صحیح بودن هدف فوق مورد بررسی بیشتر قرار گرفته و در صورت شناسایی هر گونه قصور، اقدامات اصلاحی در همین مرحله انجام می گیرد.
• امکان مقایسه شرایط موجود با اهداف فوق و در نتیجه شناسایی انحرافات احتمالی عملی می گردد.

شناسایی پارامترهای عملیاتی هر گره:

یکی از مراحل مهم در ارزیابی ایمنی سیستم با استفاده از تکنیک Hazop تعیین پارمترهای عملیاتی آن است. عدم توانایی در شناسایی کلیه پارامترهای عملیاتی می تواند ارزیابی را از جامعیت بیاندازد. منظور از پارامتر عملیاتی کلیه متغیرهای قابل شناسایی در سیستم است. تعدادی از پارامترهای عملیاتی عبارتند از: جریان، درجه حرارت، فشار، سطح، غلظت، مقدار، جذب، حلالیت، خنثی بودن، تمیزسازی، انتقال حرارت، جداسازی، واکنش، بدام افتادن، زهکشی، ویسکوزیته، دانسیته، PH، نگهداری، فواصل آموزشی، نمونه برداری، برچسب زنی و …

انتخاب کلمات کلیدی:

شناسایی انحرافات احتمالی در پارامترهای عملیاتی با استفاده از ترکیب کلمات کلیدی با متغیرهای عملیاتی صورت می گیرد.

هنگامی که در جریان ارزیابی زمان نیز حائز اهمیت باشد ممکن است از کلمات کلیدی زیر استفاده شود:

در انتخاب کلمات کلیدی توجه به موارد زیر ضروری است:

• کلمات کلیدی لازم است متناسب و هماهنگ با سیستم موجود باشد.
• کلمات کلیدی باید متناسب و هماهنگ با خصوصیات طراحی سیستم باشد.

بعنوان نمونه برای پارامتر سرعت یک ممکن است برای یک پارامتر خاص همه کلمات کلیدی قابل استفاده نباشد. موتور الکتریکی نمی توان از کلمه کلیدی بعلاوه استفاده کرد زیرا مفهوم آن با کلمه کلیدی بخشی از پوشش داده می شود.

عموماً کلمات کلیدی توسط رهبر تیم انتخاب شده و پس از تفسیر مفاهیم آنها بر اساس خصوصیات طراحی سیستم برای استفاده در اختیار اعضاء تیم قرار می گیرد.

Hazop فرآیندی

مراحل مختلف Hazop فرایندی عبارت است از:

• بازنگری دیاگرام های جریان مربوط به فرایند مورد مطالعه
• تقسیم سیستم به زیر سیستم های متناسب
• بکارگیری کلمات کلیدی به پارامترهای مختلف موجود در فرآیند به منظور شناسایی انحرافات احتمالی
  یافتن نتایج و مستند کردن آنها

در جدول شماره 7 کلمات کلیدی مورد استفاده در Hazop فرآیندی به همراه مفهوم آنها و همچنین مثال مرتبط ارائه شده است. از میان کلمات کلیدی ارائه شده، انواع متناسب آن در مورد پارامترهای مختلف پروسس نظیر جریان، فشار، درجه حرارت و غیره در کلیه حالات عملیاتی سیستم نظیر مرحله تست، استارت، خاموش کردن و نگهداری بکار گرفته می شود .

Hazop انسانی

Hazop انسانی بر اساس آنالیزهای شغلی انجام می گیرد و برای تکمیل آن لازم است اطلاعاتی در زمینه دستورالعمل های کاری، جانمایی محیط کار و تبادل انسان ماشین فراهم گردد .

از انواع اختصاصی Hazop انسانی می توان به موارد زیر اشاره کرد :

• Hazop مبتنی بر VDU ( واحد نمایش بصری) که به ارزیابی خطاهای مرتبط با طراحی و استفاده از تبادل های مبتنی بر کامپیوتر می پردازد.
• Hazop اینترلاکی: که خطاهای مرتبط به استفاده از اینترلاک ها را بررسی می کند.
• Hazop تعیین کارکرد: که در این نوع Hazop خطاهای مربوط به تعیین نقش اپراتور در سیستم مورد بررسی قرار می گیرد.

Hazop دستورالعملی

از این نوع تکنیک می توان برای مطالعه کلیه عملیات بالقوه خطرناک و بر روی کلیه توالی های عملیاتی قابل استفاده کرد.

از این نوع Hazop می توان برای مطالعه کلیه عملیات بالقوه خطرناک و بر روی کلیه توالی های عملیاتی قابل استفاده کرد. از خصوصیات مهم Hazop دستورالعملی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بر روی خطاهای انسانی و نقص های فنی سیستم متمرکز می شود.
• هر چند که برای ارزیابی های دقیق طراحی شده است اما قابلیت استفاده برای ارزیابی های کلی اولیه را نیز داراست.
• از نظر کاربرد کلمات کلیدی از قابلیت انعطاف بالایی برخوردار است.

اسناد ضروری برای انجام یک Hazop دستورالعملی می تواند شامل موارد زیر باشد:

• تشریح عملیات (تقسیم آنها بر توالی عملیاتی، دستورالعمل های مرتبط)
• نقشه و تشریح تجهیزات درگیر در عملیات
• داده های محیطی

هر چند که می توان از کلمات کلیدی Hazop انسانی برای تکمیل Hazop دستورالعملی نیز استفاده کرد ولی Hazop دستورالعملی خود می تواند دارای کلمات کلیدی اختصاصی بشرح زیر باشد:

اجرای مطالعه

از این مرحله اجرای عملی مطالعه شروع می شود که به صورت یک جلسه تیمی می باشد پس از معرفی هر گره کلمات کلیدی متناسب به ترتیب در پارامترهای عملیاتی بکار گرفته شده و ضمن تعیین علل احتمالی انحراف، اثر انحراف بر روی زیر سیستم و عمل سیستم مورد ارزیابی قرار می گیرد.

سپس با اختصاص کد ارزیابی ریسک به خطر شناسایی شده، ارزیابی ریسک انجام و با توجه به اندازه ریسک اقدامات پیشگیرانه مناسب نیز پیشنهاد می گردد. از آنجایی که ممکن است برای هر خطر شناسایی شده چندین روش اصلاحی توصیه شود لازم است که اصلاحات توصیه شده اولویت بندی نیز گردند برای اولویت بندی اقدامات بحث کلیدی هزینه اجرای آنهاست .

پس از معرفی اقدامات اصلاحی سطح ریسک دوباره ارزیابی خواهد شد که در حد قابل قبول باشد. برای اطمینان از اجرای پیشنهادات لازم است که واحد یا شخص مسئول پیگیری اقدامات توصیه شده و همچنین فرصت زمانی انجام آن نیز تعیین گردد. در این مرحله تصمیمات اتخاذ شده توسط دبیر جلسه در برگه کاری وارد شده و مستند می گردد.

انجام یک مطالعه Hazop در کنار اینکه با شناسایی و ارزیابی ریسک ها به ارائه درک بهتر کمک کرده و در نهایت به بهبود عملیات و ارتقاء سطح ایمنی سیستم کمک خواهد کرد. با درگیر ساختن افراد به صورت تیمی و جلب مشارکت آنها در حل مشکلات خود به افزایش روحیه همکاری جمعی در سازمان منجر خواهد شد.

برگه کار Hazop

چک لیست ممیزی داخلی

تکمیل گزارش: پس از اتمام مطالعه لازم است که گزارش نهایی Hazop براساس یک قالب مشخص تهیه گردد. برای تهیه گزارش لازم است که پس بیان مقدمه و اهمیت مسئله، اهداف مطالعه شروع شده و همچنین روش کار به اختصار بیان گردد.

در بخش یافته های گزارش مهمترین خطرات شناسایی بیان شده و در پایان و در قسمت نتیجه گیری مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

پیگیری: بدون شک در صورتیکه یافته های مطالعه Hazop مبنی بر وجود انحرافات در سیستم مورد مطالعه و در ادامه آن پیشنهادات اصلاحی بکار گرفته نشود اجرای مطالعه ثمری جزء اتلاف منابع مختلف سازمان ببار نخواهد داشت. برای همین امر مرحله پیگیری از مراحل اساسی هر مطالعه ای منجمله Hazop محسوب می شود . لازم است پس از پیگیری و کسب اطمینان از بکار بستن اقدامات اصلاحی، نتایج عملکرد دوباره مورد ارزیابی قرار گرفته و مطابق با چرخه بهبود کیفیت اقدامات تکمیلی پیش بینی شود. علاوه بر این بایستی توجه داشت که اقدامات اصلاحی خود به منبع خطرات جدید تبدیل نشود

کاربرد عملی

مزایا و معایب Hazop

تکنیک Hazop همانند سایر روشهای دیگر دارای توانمندیها و نقاط ضعفی می باشد که در بخش زیر به تعدادی از آنها اشاره می شود:

مزایا:

• یک روش سخت افزاری جامع و فراگیر می باشد.
• برای سیستم های پیچیده، خوب جواب می دهد.
• نتایج دقیق و قابل استفاده ای را فراهم کرده و تمامی جزئیات را مشخص می نماید.

معایب:

• وقت گیر و زمانبر می باشد.
• هزینه اجرای آن زیاد بوده و گران تمام می شود.
• روش خسته کننده و یکنواختی می باشد.
• عیب های چندگانه و جند مرحله ای را مورد بررسی قرار نمی دهد.

بطور کلی موفقیت مطالعه Hazop به عوامل متعددی بستگی دارد که تعدادی از آنها عبارتند از:

• ترکیب بندی مناسب تیم
• وجود اعضاء با تجربه و مشارکت گرا
• وجود دستورالعمل های مناسب که حداقل با استفاده از آنالیز شغلی تهیه شده و بطور شفاف و رسا بیان شده باشد.
• رهبر با تجربه تیم که ضمن آشنایی کامل با نوع کار مورد آنالیز از توانمندی کافی برای کنترل و راهبری بحث ها برخوردار بوده و مهارت لازم را برای پیش بردن بحث دارد.
• دقت در نقشه کشی و کسب اطلاعات به عنوان پایه ای برای مطالعه و صحت نقشه ها
• مهارت های فنی، دانش و بینش اعضاء تیم.
• توانایی تیم در نزدیکتر کردن تفکرات اعضاء به دریافت و درک انحرافات و تقویت قوه تخیل گروه.
• توانایی تیم در ارزیابی خطرات جدید و تشخیص صحیح آنها

چک لیست پیشنهادی برای HAZOP

1. فردی به عنوان سرپرست انتخاب شده است؟
2. آیا مدیریت عالی سازمان در انتخاب سرپرست دخالت داشته است؟
3. آیا سرپرست با تکنیک Hazop آشنایی دارد؟
4. آیا سرپرست با سیستم یا واحد مورد مطالعه آشنایی دارد؟
5. آیا سیستم مورد مطالعه مشخص شده است؟
6. آیا انتخاب سیستم براساس مستندات بوده است؟
7. آیا در انتخاب سیستم نظر واحدهای درگیر نظیر واحد ایمنی، تعمیر و نگهداری تضمین کیفیت و… دخیل شده است؟
8. آیا تیم کارشناسی Hazop انتخاب گردیده است؟
9. آیا تعداد اعضای تیم متناسب با مطالعه است؟
10. آیا تخصص اعضای تیم با توجه به نوع سیستم متناسب است؟
11. آیا اعضای تیم با سیستم مورد مطالعه آشنایی کامل دارند؟
12. آیا اعضای تیم با تکنیک Hazop آشنا هستند؟
13. آیا رهبر تیم انتخاب شده است؟
14. آیا انتخاب رهبر تیم با نظر موافق اعضای تیم بوده است؟
15. آیا رهبر تیم با تکنیک Hazop آشنایی کامل دارد؟
16. آیا نوع مطالعه Hazop (فرایندی، انسانی، دستورالعمل، نرم افزاری) تعیین گردیده است؟
17. در انتخاب نوع مطالعه، انواع مستندات لازم در نظر بوده است؟
18. ابزارهای مورد نیاز برای مطالعه منجمله برگه کار فراهم شده است؟
19. سطح جزئیات مطالعه مشخص شده است؟
20. چارچوب زمانی مطالعه تعیین گردیده است؟
21. آیا اعضای تیم سیستم مورد مطالعه را مرور کرده است؟
22. آیا نقشه کلی سیستم آماده شده است؟
23. آیا ID& P سیستم تهیه شده است؟
24. آیا سیستم به زیر سیستم های (گره های) مطالعاتی تقسیم شده است؟
25. آیا هدف از طراحی اولیه سیستم مشخص شده است؟
26. آیا اهداف اولیه همه زیر سیستم ها مشخص شده است؟
27. با توجه به نوع مطالعه، پارامترهای عملیاتی هر گره مطالعاتی تعیین شده است؟
28. آیا حدود طبیعی پارامترهای تعیین شده برای شرایط طبیعی مشخص شده است؟
29. آیا حدود طبیعی پارامترهای تعیین شده برای شرایط اضطراری مشخص شده است؟
30. آیا با توجه به نوع مطالعه کلمات کلیدی مناسب مشخص شده است؟
31. آیا مفهوم کلمات کلیدی برای کلیه اعضای تیم تشریح شده است؟
32. آیا مطالعه شروع شده است؟
33. آیا نتایج مطالعه منتشر گردیده است؟
34. ایا نتایج مطالعه به تصویب همه اعضای تیم رسیده است؟
35. آیا گزارش مطالعه تهیه گردیده است؟
36. آیا گزارش مطالعه با فرمت پیشنهادی تطابق دارد؟
37. آیا مطالعه دارای پیشنهادات کاربردی است؟
38. آیا فرد مسئول پیگیری پیشنهادات مشخص شده است؟
39. آیا پیشنهادات ارائه شده بکار گرفته شده اند؟

و نهایتاً اینکه :

Hazop یک متد ساختاری طوفان مغزی برای آنالیز ریسک است .

Hazop می تواند در اشکال مختلف بر اساس عناصر تشکیل دهنده سیستم های ایمنی اجراء شود .

هماهنگی خوبی با سایر متدهای آنالیز ریسک دارد .

توانمندی های آن توسط سازمان های نظیر وزارت دفاع آمریکا، شرکت موتورولا و طیف وسیعی از شرکت های شیمیایی به اثبات رسیده است.

HAZMAT

آشنایی با HAZMAT

1- HAZMAT چیست؟

بحران ها بر اساس بلایای طبیعی و غیرطبیعی دسته بندی می شوند و هرکدام از این بلایا نیز دسته بندی خود را دارند.

ازجمله بلایای غیرطبیعی بحران های تکنولوژیک هستند.

از عللی که سبب ایجاد این خطرات می شوند نشر و عدم کنترل مواد خطرناک یا هزمت است.

هزمت (HAZMAT) به معنی مواد خطرناک (Hazardous Materials) است.

شناخت این مواد به این دلیل اهمیت دارد که در صورت نشت آن ها مشکلات حاد سلامتی و حتی مرگ، انسان ها و حیوانات را درگیر و به ساختمان ها و محیط زیست آسیب وارد می کند.

بحران هایی نظیر نشت گاز سمی از کارخانه یونیون در هند در سال 1984 که سبب کشته شدن بیش از 15 هزار نفر و ایجاد بیش از 300 هزار بیمار گردید، بحران چرنوبیل در سال 1986 در اکراین که کشته شدن 150 نفر و بیمار شدن 1800 نفر در اثر سرطان را در پی داشت و یا حوادثی از این دست که همگی نشان از مخرب بودن این مواد دارند، به اهمیت این موضوع اشاره می کنند.

سازمان بهداشت و ایمنی شغلی آمریکا (OSHA: Occupational Safety and Health Administration) موادی را خطرناک معرفی می کند که در محیط کار، کارگران را در معرض ریسک قرار می دهند و
قابلیت اشتعال، انفجار، سمی بودن، خورندگی و واکنش دهندگی دارند.

سازمان حمل و نقل آمریکا (DOT: Department of Transportation) هر ماده ای که ریسکی غیر قابل قبول از جنبه ایمنی و بهداشت دارایی ها در حین حمل و نقل ایجاد کند را ماده خطرناک معرفی می کند.

سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA: Environment Protection Agency) هر ماده ای که در صورت نشر در محیط زیست بتواند به صورت بالقوه برای سلامت و رفاه جامعه خطرناک باشد را در حیطه هزمت قرار می دهد.

هزمت ممکن است از موادی که حالت جامد، مایع یا گاز دارند ساطع شود.

2- دسته بندی مواد خطرناک

انواع هزمت در طبقه بندی متنوعی جای می گیرند و این دسته بندی ها مطلق نیستند.

با توجه به هدف از طبقه بندی و دامنه کاربرد متغیر هستند.

استاندارد NFPA 471 یا انجمن ملی حفاظت در برابر حریق، مواد خطرناک را مطابق ذیل دسته بندی می کند:

• شیمیایی (Chemicals)
• بیولوژیکی (Biological)
• رادیواکتیو (Radiological)
• هسته ای (Nuclear)
• منفجره (Explosive)

همچنین سیستم UN مواد خطرناک یا هزمت را در 9 دسته بندی زیر قرار می دهد:

• منفجره (Explosives)
• گازهای قابل اشتعال (Flammable Gas)
• مایعات قابل اشتعال (Flammable Liquids)
• جامدات قابل اشتعال (Flammable Solids)
• اکسیدکننده (Oxidizing)
• سمی و عفونت زا (Toxic and Infectious)
• رادیواکتیو (Radioactive)
• خورنده (Corrosives)
• متفرقه (Miscellaneous Dangerous Goods)

3- ویژگی های هزمت

ویژگی های هزمت یا مواد خطرناک را در این بخش بررسی می کنیم:

• شعاع تشعشعات (Radiation): شعاع تشعشعات در صورتی که بالای 37 کیلووات بر مترمربع باشد، کشنده است.
  بسیاری از مواد خطرناک شعاع تشعشع زیادی دارند.
• قابلیت اشتعال (Flammable): مواد خطرناک اغلب نقطه اشتعالی زیر 100 درجه فارنهایت دارند.
• موج انفجار (Explosive): موج انفجار در صورتی که بالای 60 psi باشد، کشنده است و
  بسیاری از مواد خطرناک موج انفجار زیادی دارند.
• غلظت Immediately Dangerous to Life or Health) IDLH): مقادیر غلظت که منجر به مرگ می شوند،
  توسط سازمان ایمنی و بهداشت ملی آمریکا (NIOSH) شناسایی شده اند.
  بسیاری از مواد خطرناک غلظتی بالاتر از IDLH دارند و کشنده هستند.
• دانسیته بخار (Vapor Density): تراکم بخار هزمت بالا است و
  این دانسیته بالا در طولانی مدت اثرات مخرب فراوانی خواهد داشت.
• خورنده بودن (Corrosive): مواد خطرناک در تماس با فلزات سبب خوردگی آن ها می شوند،
  بر فلز اثر شیمیایی می گذارند و حتی آن را نابود می کنند.
• واکنش پذیری با آب (Water Reactive): مواد خطرناک با آب واکنش می دهند و
  باعث ایجاد گازی قابل اشتعال یا یک خطر بهداشتی می شوند.
• دمای اشتعال خود به خودی (Spontaneous Ignition Temperature): مواد خطرناک در حجم کم قادر هستند که
  طی مدت زمان کوتاهی در تماس با هوا آتش بگیرند.

4- روش های شناسایی هزمت

• طبقه بندی:

سیستم Globally Harmonized System) GHS) مواد خطرناک را در سه دسته شیمیایی، بیولوژیکی و هسته ای قرار می دهد.

• کدهای عددی:

UN یا UN Number یک سیستم کدگذاری 4 رقمی است که به منظور شناسایی هزمت تعیین شده است.

این اعداد از UN0001 تا UN3500 ازسوی کمیته تخصصی حمل و نقل کالای خطرناک ملل متحد تعیین شده اند.

تفاوت سیستم کدگذاری NA یا NA Number با UN این است که
برخی از مواد خطرناک که سیستم UN برای آنها کدی درنظر نمی گیرد،
در سیستم NA یا سیستم DOT شماره گذاری می شوند و از NA8000 تا NA9999 را به خود اختصاص می دهند.

• پلاکاردها:

سیستم DOT مواد خطرناک را در 9 کلاس مختلف جای داده و هر کلاس را به زیرکلاس هایی دسته بندی می کند.

هرکدام از کلاس ها و زیرکلاس ها با پلاکاردی به شکل لوزی با رنگی خاص هستند.

• آشکارسازها:

به منظور شناسایی هزمت در ظروف مهر و موم شده بدون بازکردن ظروف و یا تماس با آنها استفاده می شوند.

درصورتی که این آشکارسازها یا اسکنرها چراغ سبز را نمایش دهند،
مایع موجود در ظرف ایمن و غیر قابل اشتعال است و
اگر اسکنر چراغ قرمز را نمایش دهد نشان از خطرناک بودن ماده شیمیایی است.

• علائم و نشانه های مصدومین:

هرکدام از مواد خطرناک در مواجهه با افراد علامت مخصوصی را ایجاد می کنند که
شناسایی علائم هرکدام از این مواد خطرناک و راه های مقابله با آن ها ضروری است.

• مدارک حمل کالا یا بارنامه:

فرستنده کالای خطرناک باید شرحی درخصوص نام فنی و تجاری کالا، شماره UN، وضعیت ظرف بسته بندی قبل و بعد از بارگیری و… را جهت حمل این مواد ارائه نماید.

• نوع تانکرهای حمل مواد خطرناک:

اغلب تانکرهای حمل مواد خطرناک تانکرهایی چندمنظوره با ظرفیتی بالای 450 لیتر هستند.

نتیجه گیری

واکنش به موقع و صحیح در هنگام بروز حوادث ناشی از مواجهه با هزمت اهمیت بسیاری دارد و
احتمال آسیب های جبران ناپذیری که انسان و محیط زیست را تهدید می کند کاهش می دهد.

ایمنی پیش راه اندازی

ایمنی پیش راه اندازی

ایمنی پیش راه اندازی:

ابراری در دست کارفرماست که باید برای تأسیسات جدید یا تغییر یافته ( به میزانی که نیاز به تغییر اطلاعات ایمنی فرآیند می باشد) این بررسی “ایمنی قبل از راه اندازی” را انجام دهد.

ضروری است دستورالعمل‌های راه‌اندازی و عملیاتی مورد ارزیابی کامل قرار گیرند تا انتقال به فاز عادی عملیات به‌طور ایمن انجام شود. در فرآیندهای موجود که برای تغییرات لازم متوقف می‌شوند، هرگونه تغییری (به غیر از جایگزینی) باید مطابق با دستورالعمل‌های مدیریت تغییرات صورت گیرد.

لازم است که همواره برای تاسیسات جدید و تاسیساتی که تغییرات عمده در اطلاعات ایمنی فرآیند آنها صورت گرفته است، عملیات بازنگری ایمنی قبل از راه‌اندازی آنها به عمل آید

بررسی ایمنی پیش از شروع می بایست قبل از ورود یک ماده شیمیایی خطرناک به فرآیند انجام شده و تأکید کند که :

• هر یک از کارکنان درگیر در عملیات آموزش های لازم و کامل را دریافت کرده است.
• تجهیزات و ساختار مطابق با ویژگی های طراحی می باشد.
• آیین نامه های عملیاتی، ایمنی، تعمیر و نگهداری و شرایط اضطراری در حد کفایت و در محل خود قرار دارد.
• آنالیز خطرات فرایند (PHA) برای تاسیسات جدید انجام شده و توصیه های ایمنی قبل از شروع کار، بازنگری یا اجرا شده است. برای تأسیسات جدید، برنامه تجزیه و تحلیل خطرات فرآیندی اجرا شده و در تغییرات رخ داده الزامات “مدیریت تغییر” لحاظ شده است.
• ساخت دستگاه‌های فرآیند مطابق با مشخصات طراحی است.
• دستورالعمل‌های ایمنی، عملیات، تعمیر و نگهداری و واکنش اضطراری برقرار و کافی می‌باشد.
• تاسیسات تغییر یافته، شرایط موجود در دستورالعمل‌های مدیریت تغییرات را برآورده می‌سازند.
• افراد آموزش‌های کامل را در رابطه با عملیات فرآیند فرا گرفته‌اند.

************

همیشه در طرح های افزایش و توسعه تولید و یا پیش از راه اندازی واحدهای جدید، این نگرانی وجود دارد که آیا موردی خطرناک وحادثه ساز وجودارد که نادیده گرفته شده و کلا چه رویه ای بایستی اتخاذشود تا راه اندازی ایمن باشد.

ساده ترین تعریف ازPre Startup Safety Review ، بازنگری رسمی و چک نمودن نهایی یک واحد فرایندی قبل از راه اندازی است تا مدیریت یک سازمان از اینکه واحد آماده راه اندازی است اطمینان حاصل نماید.

در ایالات متحده ،اجرای PSSR برای کلیه تغییراتی که در فرایند و دستورالعمل ها صورت می پذیرد الزامی است و در بخش ۱۲ از مدیریت ایمنی فرایند (PSM) بر این نکته تاکید شده است. اجرای موثر PSSR درست مانند چک کردن چتر نجات قبل از پریدن است .

مزایای اجرای موثر PSSR عبارتند از :

۱- اطمینان از مطابقت فرایند جاری با نقشه ها و مشخصات دستگاههایی که نصب شده اند.

۲- درک صحیح در زمینه بهداشتی ، ایمنی و محیط زیستی از مواد شیمیایی که در فرایند مورد استفاده قرار میگیرند.

۳- آموزش درست پرسنلی که برای بازدید، تست ، تعمیر و نگهداری و راه اندازی مشخص می شوند.

۴- به روز رسانی و بازنگری دستورالعمل های راه اندازی و همچنین ایمنی فرایند.

۵- در زمان وقوع حادثه ، به علت یگانگی در بایگانی اسناد و مدارک مربوط به PSSR و مشخص شدن مسئولیت ها می توان علت وقوع حادثه را مشخص و فعالیت های انجام نشده ای که باعث وقوع حادثه شده اند را معین نمود.

۶- اطمینان از اجرای درست استانداردها و صحت محاسبات مهندسی

۷- اطمینان از رعایت الزامات قانونی برای مدیریت تغییرات (MOC)

۸- اطمینان از رعایت الزامات سیستم مدیریت کیفیت (QMS)

۹- انجام PSSR این فرصت را به افراد می دهد تا واحد فرایندی را از فاز ساخت و ساز (Construction) به فاز راه اندازی و بهره برداری منتقل نمایند.

مراحل اجرای موثر PSSR را می توان به صورت زیر تقسیم بندی نمود:

مرحله اول: آموزش کلیه نیرو های درگیر در جهت آشنایی آنها نسبت به PSSR وظایف خود در قبال اجرای موثر PSSR

مرحله دوم : مشخص نمودن تغییری که می بایست PSSRجهت آن صورت پذیرد.

مرحله سوم: مشخص نمودن نوع PSSR ی که می باست انجام پذیرد ( ساده با فرمت کلی یا پیچیده با فرمتی که جزئیات را شامل می شود)

مرحله چهارم: تعیین تیم PSSR

این تیم می بایست شامل ، رهبر تیم ، رئیس واحد و یا جانشین وی ، مهندسی فرایند ، کنترل فرایند ، سوپروایزر فرایند ، اپراتور فرایند که دانش و مهارت کافی نسبت به فرایند داشته باشد، مهندس مکانیک و نماینده ایمنی می باشد.

مرحله پنجم : تکمیل اسناد و مدارک مربوط به PSSR

مرحله ششم : پیگیری در جهت رفع موارد مطرح شده در PSSR

مرحله هفتم : بهبود مستمر در اجرای PSSR با توجه به سوابق انجام PSSR های موفق

اما چگونه می توان تشخیص داد که برنامه PSSR انجام شده کاملا موثر بوده و قابل اطمینان است .

۱- تعداد حوادثی که در حین راه اندازی اتفاق می افتند. (تعداد زیاد نشانگر موثر نبودن PSSR است )

۲- تعداد shutdown هایی که بعد از راه اندازی اتفاق می افتند. (تعداد زیاد نشانگر موثر نبودن PSSR است )

۳- یافتن تجهیزاتی که به درستی نصب نشده اند . در صورتی که موارد زیادی از این قبیل قبل از راه اندازی یافت شود نشانگر موثر بودن انجام PSSR است .

۴- تعداد پرسنلی که قبل از راه اندازی آموزش های لازم را می گذرانند. در صورتی که نفرات بیشتری آموزش ببینند نشاندهنده انجام PSSR مطابق برنامه است.

۵- طولانی بودن زمان راه اندازی نشانگر عدم اجرای موثر PSSR است.

۶- میزان محصول غیر منطبق (off spec) یا از دست رفتن مواد خام و خوراک در حین راه اندازی نشانه واضحی برای موثر یا غیر موثر بودن PSSR است.

۷- راه اندازی با تاخیر بدلیل مشکلات یافت شده در PSSR. شمار زیاد این مشکلات نشاندهنده عدم اجرای MOC که پتانسیل خطرات و مشکلات در آن به خوبی دیده نشده است .

۸- تعداد بازنگری هایی که در زمان راه اندازی صورت می پذیرد و در PSSR کشف نشده اند.

۹- تعداد مشکلاتی که در PSSR مشخص شده و در حین و بعد از راه اندازی رفع شده اند . هر چه تعداد بیشتری از مشکلات برطرف شود نشاندهنده حساسیت برنامه PSSR برای پیگیری رفع مشکلات می باشد.

در هر حال استفاده از چک لیست ها می تواند کمک شایانی در اجرای موثر برنامه PSSR نموده و روند راه اندازی واحد را به صورت ایمن پیش ببرد چرا که همه موارد مربوطه به راه اندازی یک واحد فرایندی در چک لیست های استاندارد لحاظ شده است هرچند واحد های فرایندی از نظر خطرات و نوع فرایند با هم متفاوت هستند و می بایست چک لیست ها را بر اساس هر واحد فرایندی تهیه و تنظیم و حتی تغییراتی در آن لحاظ نمود.

تجزیه وتحلیل حوادث (RCA)

تجزیه وتحلیل حوادث (RCA)

۱-تعاریف و اصطلاحات

۲-روشهای مورد استفاده در تجزیه و تحلیل حوادث

۳-روشهای جمع آوری داده و اطلاعات حادثه

۴-مدلهای تجزیه و تحلیل حوادث

۵-علل حادثه (مستقیم و غیر مستقیم)

۶-تجزیه و تحلیل فنی حادثه (علل اصلی و ریشه ای)

۷-تجزیه و تحلیل بر اساس مدل درختی CAUSE TREE ANALYSIS

۸-پیامدهای حادثه (انسانی و مالی و محیط زیست)

۹-پیشنهادات و اقدامات اصلاحی برای پیشگیری از حوادث مجدد و مشابه

۱۰-چگونگی تهیه گزارش حوادث مهم و اصلی

۱۱-مطالعه موردی

*****************************

کلیات تحلیل علل ریشه ای

اصول و مفاهیم پایه در حوادث

اصول علت و معلول

مروری بر راهنمای OSHA3245 در خصوص مستند سازی حوادث

گام های اصلی در تحلیل موثر علل ریشه ای

تعریف معیار آستانه برای تحلیل

ترکیب و تشکیل تیم تجزیه و تحلیل

آشنایی با برخی ابزارها و تکنیک‏های مورد استفاده در بررسی و تجزیه و تحلیل حوادث

تعریف مسئله

جستجو برای اثر اولیه

(۵W+1H )-رویکرد ۵M – -نمودار استخوان ماهی -مدل پنیر سوئیسی-مدل پاپیونی-۵why-Tripod beta -روش‌های ساختار نیافته- Gause Tree Analysis – درخت رویداد- درخت مورت

تحلیل علت و معلولی

تشکیل نمودار واقعیت ، نکات کلیدی در شناسایی علل

چگونگی برگزاری جلسات تحلیل علت و معلولی

معیارهای ادامه یا توقف تحلیل

روشهای جمع آوری اسناد، شواهد، داده ها و اطلاعات حادثه

آشنایی با روشهای علمی و فراگیر تجزیه و تحلیل بر اساس تحلیل تغییرات و مشکلات گذشته

شناسایی راه حل های موثر

چگونگی برگزاری جلسات شناسایی راه حل

شناسایی راه حل های مستقیم بر اساس حالات خرابی و انتخاب استراتژی معتبر نگهداری و تعمیرات

معیارهای کلیدی انتخاب راه حل های منتخب

ابزارهای کمکی برای اولویت بندی های راه حل ها

پیاده سازی و پیگیری راه حل های منتخب

تدوین برنامه اجرایی، تعیین نفرات و …

چگونگی پیگیری و بازخوردهای پیاده سازی و ….

ملاحظات و نکات کلیدی RCA

***********

طبقه‏ بندی انواع حوادث و مروری بر مدلهای حادثه و مقایسه آنها با هم

تقسیم ‏بندی علل بروز حادثه (علل مستقیم، علل غیر مستقیم، علل ریشه‏ای )

زیان‏های ناشی از حوادث،پیامدهای حوادث و نظریه Iceberg Law

کاربرد RCA در پیشگیری از وقوع حوادث

تکمیل فرم بیمه های اجتماعی ، طریقه محاسبه ضرایب آمار ایمنی (شدت ، تکرار و فراوانی ) اقدامات پس از وقوع حادثه

آشنایی با هیئت ژوری ایمنی شیمیایی امریکا (CSB) و نقش و اهمیت جایگاه آن در پیشنهادات و اقدامات اصلاحی در استانداردها و قوانین برای پیشگیری مجدد حوادث

طرح ریزی شرایط اضطراری

طرح ریزی شرایط اضطراری

۱-تعریف شرایط اضطراری و تفاوت آن با فاجعه و بحران

۲-جایگاه برنامه ریزی و واکنش در شرایط اضطراری و مراحل گام به گام اجرای آن

۳-جایگاه مدیریت شرایط اضطراری در پیشگیری از گسترش حوادث

۴-گامهای اساسی مدیریت شرایط اضطراری

۴-۱-تشکیل تیم برنامه ریزی و طراحی۴-۲- آنالیز خطرات و امکانات و قابلیتها۴-۳-پیاده سازی طرحها۴-۴- بازنگری و توسعه طرحها

۵-ارزیابی هزینه

۵-۱- اثربخشی و هزینه ۵-۲- فایده طرحهای واکنش در شرایط اضطراری

۶-ارتباطات، مانورها و آموزشهای دوره ای و دستور العملهای مورد نیاز

۷-آمادگی روانی تیمهای واکنش در شرایط اضطراری

***********************************

مبانی و مقدمات پدافند غیر عامل

استانداردISO 22320 و استاندارد ۱۶۰۰ مدیریت بحران و استاندارد آمریکایی FEMA

مقایسه و بررسی تفاوتهای موجود بین سه زیر مجموعه اصلی مدیریت بحران ICS , ERP , BCP

طرح ریزی نرمال و طرح ریزی اضطراری

پیاده سازی طرح اضطراری در یک واحد فرایندی

فاز یک: اقدامات قبل از وقوع (طرح پیشگیری)

فاز دو: اقدامات حین وقوع (طرح مقابله)

فاز سه: اقدامات پس از وقوع (طرح بازیابی)

انواع وضعیت اضطراری (سطوح بحران)

شبکه واکنش اضطراری (مرکز و تیمهای لازم)

دستورالعملهای آمادگی و واکنش اضطراری

سیستم فرماندهی حوادث (Incident Command System)

استراتژی های تخلیه (Escape, Evacuation, Abandon)

سناریو نویسی بر مبنای ارزیابی ریسک های سازمان

روشهای برگزاری دورمیزی و عملی مانورها و تمرین سناریوها

مستند سازی و رکورد نتایج و ارزیابی حصول نتایج مورد انتظار

نقش شبکه های اجتماعی در پیشگیری و کنترل بحران

طرح ریزی برای تداوم تولید (Business Continuity Plan)

مروری بر ایمنی پیش راه اندازی ( Pre Start-up Safety Review ( PSSR

مروری بر ایمنی پیش راه اندازی ( Pre Start-up Safety Review ( PSSR :

تیم راه اندازی، تیم تعمیرات (آموزش و صلاحیت)

ارزیابی ریسک فعالیتهای راه اندازی و تعمیرات با تکنیک HAZID

چرایی و چگونگی ایجاد مجوز کار هوشمند SIMOPS +PTW

آشنایی با انواع و درجات ایزولاسیون

ارزیابی ریسک در ایزولاسیون و فاکتورهای موثر بر انتخاب Blind Flange &DBBV

روش های کاربردی ایزوله کردن پلنت از پمپ ها، ولوها، مخازن و خطوط لوله

آشنایی با سیستم Lock out – Tag out لازم برای ایزولاسیون

بررسی لزوم یکپارچگی مکانیکی بین تجهیزاتی مانند فلنج، هوز، کابل، ولو، گیج، رکوردر (Mechanical Integrity)

روش های کاری ایمن برای هوز کشی، تخلیه، حفاظ گذاری، ارتباطات رادیویی، زنجیره سرپرستی ( SOP)

آشنایی با روش های عملی ایمن کردن تستهای پرفشار (Rupture, Hydro Test, Leak Test)

آشنایی با روش اجرایی جلسات تکمیل چک لیست های PSSR و نقش ICAPS

آشنایی با مدیریت تغییر (MOC) و نقش آن در PSSR

رفتار شناسی گازها و ویژگیهای آنها در زمان استارت آپ (N2, H2S, LEL,UEL )

بررسی حوادث واقعی در تعمیرات و راه اندازی پارس جنوبی (Case Study)

اهداف و دستاوردهای :

• شناخت کافی از خطرات پیدا و پنهان فعالیتهای استارت آپ، تعمیرات، راه اندازی مجدد و تستهای پرفشار
• شناخت مکانیکال سیل، یکپارچکی مکانیکی، مدیریت تغییر و مدیریت حوادث
• آموزش پیاده کردن سیستم مجوز کار گرم و سیموپس متناسب با فاز پروژه
• آموزش انتخاب بهترین تکنیک و اجزاء ایزولاسیون و اجرای ایمن جداسازی فیزیکی
• توانایی کاربردی ایمن کردن فعالیتها و تستهای پرفشار پیش راه اندازی و راه اندازی
• توانایی پیاده سازی و تکمیل چک لیست های PSSR برای تولید زودهنگام و استارت آپ

مخاطبان دوره :

• کارشناسان فنی و سرپرستان دیسیپلین های مکانیک، پایپینگ، ابزاردقیق، پروسس و تعمیرات درگیر در تعمیرات اساسی و راه اندازی
• روسای واحدها و مسئولین بهره برداری پالایشگاه های نفت و گاز، مجتمع های پتروشیمی، تاسیسات حفاری و استخراج نفت و گاز و نیروگاههای تولید برق
• کارشناسان و سرپرستان PSM و HSE

مدیریت بحران و ۵ فاز اصلی آن

سالانه حوادث ناگهانی و برنامه ریزی نشده، خسارات جبران ناپذیری را به بار می آورد و در این مواقع مدیریت بحران اهمیت زیادی دارد.

شما می توانید شرایط اضطراری و بحرانی محتمل در سازمان خود را شناسایی کرده ودر خصوص اقدامات پیشگیرانه و کنترلی لازم تصمیم گیری نمایید.

این مقاله شامل سطوح بحران، فازهای مدیریت بحران، طرح های واکنش در شرایط اضطراری، طرح ریزی مانور، منابع لازم جهت مدیریت بحران و… می باشد.

1- نکات مربوط به مدیریت بحران

ابتدا با تعریف چند اصطلاح مربوط به مدیریت بحران آشنا می شویم:

• شرایط اضطراری: هرگونه واقعه، اتفاق یا شرایط غیرمترقبه و طرح ریزی نشده ای است که
  می تواند باعث مرگ، آسیب و صدمه به انسان، جامعه و طرف های ذینفع شده یا بتواند باعث ایجاد خسارات مالی و زیست محیطی شود.
  یک شرایط اضطراری می تواند باعث توقف در فعالیت سازمان شده، آسیب های فیزیکی ایجاد کرده و حیات سازمان را تهدید کند.
• بحران (Crisis): یک موقعیت ناپایدار، غیرمترقبه و شدید است که در فعالیت های عادی ایجاد اختلال می کند، پیامدهای نامطلوب زیادی دارد و
  به سنجش های غیرمتداولی برای بازگرداندن نظم و حالت طبیعی نیاز دارد.
  درواقع وقتی که یک وضعیت اضطراری، بزرگتر از توانایی منابع منطقه برای کنترل آن باشد، تبدیل به یک بحران می شود.
• مدیریت بحران (Crisis management): آمادگی در برابر وضعیت اضطراری و مخاطره آمیز نیاز به مدیریت خاص تمرکز یافته ای به نام مدیریت بحران دارد که
  پس از وقوع حوادث غیرمترقبه، دامنه بحران ناشی از آن را تا حد زیادی محدود کرده و بحران را به حالت قابل مدیریت در می آورد.
  مدیریت بحران یعنی سوق دادن هدفمند جریان پیشرفته امور به روالی قابل کنترل و انتظار برگشتن امور در اسرع وقت به شرایط قبل از بحران.
• امداد و نجات (Relief & Rescue): عملیات امداد و نجات به عنوان بخش عمده مرحله مقابله شامل موارد زیر می باشد:
  • جستجو
  • نجات
  • ارائه کمک های اولیه
  • انتقال مجروحان تا نزدیکترین و اولین مرکز درمانی
  • تغذیه اضطراری
  • تأمین سرپناه اضطراری
  • تخلیه افراد
  • تأمین امکانات اولیه
  • دریافت و توزیع کمک ها
• مانور: ایجاد شرایط بروز حادثه پرسنلی و زیست محیطی و انجام فعالیت های کنترلی پیامدهای ناشی از آن توسط کارکنان و بررسی و به کارگیری تجهیزات و امکانات موجود و اجرای تمرینی مقابله با حوادث و انجام وظایف محوله در آن شرایط را مانور می گویند.

1-1 سطوح بحران:

• سطح صفر: عدم نیاز به ارائه خدمات اضطراری (شرایط عادی).
• سطح یک: ارائه خدمات اضطراری توسط سازمان مسئول با استفاده از برخی از امکانات سازمانی.
• سطح دو: ارائه خدمات اضطراری توسط سازمان مسئول با استفاده از تمام امکانات سازمان.
• سطح سه: ارائه خدمات اضطراری با مدیریت سازمان مسئول توسط مجموعه ای از سازمان ها.
• سطح چهار: ارائه خدمات اضطراری با مدیریت سازمان های جانشین (در این حالت سازمان مسئول به تنهایی قادر به مدیریت نمی باشد).

2 مدیریت بحران

بحران ها معمولاً زمانی رخ می دهند که ما منابع و وقت کافی در اختیار نداریم.

به همین دلیل آینده نگری و داشتن برنامه ریزی های قبلی برای مدیریت بحران در هر سازمانی اعم از دولتی یا غیر دولتی (NGO ها) ضروری است.

3 فازهای مدیریت بحران

شرایط بحرانی در 5 فاز ذیل مدیریت می شوند:

1-3# برنامه ریزی برای مدیریت بحران

مجموعه فعالیت هایی که باید برای شناسایی و اقدام در جهت کاهش و کنترل احتمال ایجاد یک وضعیت اضطراری و یا پیامدها و شدت های بالقوه آن بر روی زندگی، سرمایه، محیط زیست و اعتبار سازمان تجزیه و تحلیل و مستند شوند.

این فعالیت ­ها شامل ارزیابی خطرات­، ریسک ها و تعیین نیازهای فازهای بعدی شامل پیشگیری و کاهش اثرات، آماده سازی، واکنش و بهبود می باشند.

مهم ترین اقدامات فاز اول مدیریت بحران (برنامه ریزی) به صورت ذیل می باشد:

1. ایجاد انگیزش و توجه مسئولین به امر شرایط اضطراری
2. مشخص نمودن محدودیت های سازمان (اقتصادی، سیاسی و…)
3. مرور برنامه های موجود سازمان و فعالیت های پشتیبانی در مواقع اضطراری
4. برآورد کلی آسیب پذیری و ارزیابی خطر مناطق مختلف
5. بنا نهادن فرضیات کلیدی در خصوص سازمان
6. پذیرش اهداف و ضروریات
7. تهیه چارت تشکیلاتی
8. تقسیم کار به صورت کلی

2-3 پیشگیری و کاهش اثرات

پیشگیری و کاهش اثرات شامل فعالیت ­هایی است که
احتمال یک فاجعه را کم و یا حذف می کند (به عنوان مثال وضع قوانین به منظور محدود کردن ساخت و ساز در گسل های فعال زلزله).

هم چنین می تواند شامل فعالیت های طولانی مدتی باشد که
برای کاهش اثرات شرایط اضطراری غیر قابل اجتناب در نظر گرفته می شوند (مانند پاک سازی گیاهان در مناطقی با خطر بالای حریق یا محدودیت ساخت و ساز در مناطق سیل خیز).

مهم ترین اقدامات فاز دوم مدیریت بحران (پیشگیری و کاهش اثرات) به صورت ذیل می باشد:

1. تعیین اهداف کاهش اثرات
2. شناخت خطرات بالفعل و بالقوه تهدیدکننده سازمان
3. تعیین اولویت ها در هر دوره برای فعالیت های کاهش اثرات
4. تعیین شاخص ها و معیارهای کاهش اثرات در اولویت های مذکور
5. تعیین بازدهی و فواید اجرای طرح در زمان قبل از بروز شرایط اضطراری نسبت به مرحله بازسازی
6. شناسایی موانع در راه انجام پروژه های کاهش اثرات و تلاش در برداشتن این موانع
7. تحقیق در مورد قوانین مورد نیاز برای تسهیل و اجرای پروژه های کاهش اثرات
8. تحقیق مداوم و کسب آخرین اطلاعات و تجارب در زمینه کاهش اثرات و تطبیق آن ها با شرایط موجود
9. نصب علائم مربوط به شرایط اضطراری
10. تهیه و تدارکات ایمنی کارکنان و غیر کارکنان (بازدیدکنندگان، ارباب رجوع و غیره)
11. بازرسی و ارزیابی از ساختمان ها به منظور رفع عیوب و استحکام بخشی
12. بازرسی و ارزیابی مداوم از تجهیزات بهداشتی، ایمنی و زیست محیطی
13. بالا بردن سطح آگاهی عمومی افراد هر سازمان در مورد فعالیت های کاهش اثرات و ضرورت و فواید آن و ایجاد بستر فرهنگی مناسب برای اجرای پروژه های کاهش اثرات

3-3 آماده سازی

در فاز آماده سازی، سازمان برنامه هایی را برای حفظ زندگی و به حداقل رساندن آسیب وضعیت حادث توسعه می دهد
(به عنوان مثال گردآوری فهرست موجودی منابع، برگزاری تمرینات آموزشی، نصب سیستم­ های هشدار سریع و تعیین نیروهای واکنش اضطراری پیش از وقوع بحران).

هم چنین امور آماده سازی درصدد افزایش کارایی عملیات های واکنشی در مدیریت بحران و شرایط اضطراری به انجام می ­رسند
(به عنوان مثال ذخیره سازی اغذیه حیاتی، فراهم کردن کمک های پزشکی، بسیج کردن پرسنل مقابله با وضعیت اضطراری در حالت آماده باش).

مهم ترین اقدامات فاز سوم مدیریت بحران (آماده سازی) به صورت ذیل می باشد:

1. تهیه نقشه کلی سایت و مشخص کردن نقاط مستعد بروز شرایط اضطراری
2. پیش بینی نوع و در صورت امکان زمان احتمالی وقوع شرایط اضطراری
3. تهیه نقشه خطر ناحیه/منطقه
4. نصب نقشه ها در نقاط مورد نیاز سازمان
5. تشکیل تیم واکنش در شرایط اضطراری و برقراری ستادهای مرتبط
6. ارزیابی صلاحیت کارکنان تیم مقابله با شرایط اضطراری
7. تعیین وظایف و مسئولیت های کلیدی اعضای تیم اصلی و تیم جانشین
8. ایجاد هماهنگی های لازم با تیم های حامی و سازمان های امدادی
9. ایجاد مرکز واکنش در شرایط اضطراری
10. تهیه تجهیزات ضروری برای واکنش اضطراری
11. مشخص کردن روش های تخلیه کارکنان
12. تدوین طرح های احتمالی اضطراری
13. تدوین فرم ها و چک لیست های مرتبط
14. تعیین محل تجمع کارکنان و تمرین روش آمارگیری
15. ساماندهی تیم ها و گروه های داوطلب
16. برگزاری دوره های آموزش عمومی
17. برگزاری مانور و تمرین روش ها
18. تست ادواری سیستم های هشدار دهنده
19. برنامه ریزی برای تعمیرات و بازرسی ادواری تجهیزات مورد نیاز در شرایط اضطراری
20. تهیه وسایل و تعیین فضاهایی برای ایجاد پناهگاه

4-3 واکنش در زمان بحران

فعالیت هایی که به دلیل یک وضعیت اضطراری انجام می شوند.

این فعالیت ها به منظور فراهم کردن کمک برای افراد در معرض خطر در نظر گرفته می شود
(مانند جستجو و نجات، احداث چادرهای اضطراری، مراقبت های پزشکی، تغذیه و غیره).

هم چنین این فعالیت ها برای تثبیت وضعیت و کاهش احتمال آسیب مجدد (مانند بستن منابع آب آلوده، گشت زنی و محافظت از مناطق مستعد غارت و غیره) و نیز ارزیابی ­های سریع و اولیه (مانند ارزیابی آسیب) انجام می ­شوند.

مهم ترین اقدامات فاز چهارم مدیریت بحران (واکنش) به صورت ذیل می باشد:

1. بررسی موقعیت
2. اعلام خطر
3. فعال کردن برنامه بحران
4. سازماندهی وظایف
5. جمع آوری اطلاعات ضروری در خصوص شرایط حادث و کسب موافقت های لازم
6. انتشار کنترل شده اطلاعات به رسانه ها و اجتماع به طرق مختلف
7. مدیریت گروه های داوطلب در زمان واکنش
8. کسب بازخورد از نحوه واکنش و سنجش آن
9. پایش رویداد های احتمالی بعدی پیرو شرایط ایجاد شده
10. برگزاری جلسات مرتبط و ارزیابی واکنش
11. تنظیم گزارش نهایی واکنش

5-3 بهبود

بهبود به معنی فعالیت هایی است که باید برای بازگرداندن همه سیستم ها به حالت طبیعی یا بهتر انجام شوند که
به 2 گروه کوتاه مدت و بلند مدت تقسیم می شوند.

فعالیت های بهبود کوتاه مدت سیستم های حیاتی پشتیبان را به حداقل استانداردهای عملیاتی باز می گردانند
(مانند پاکسازی محل، خانه های موقتی و دسترسی به آب و غذا).

فعالیت های بهبود بلند مدت ممکن است تا چند سال پس از بحران ادامه داشته باشد.

هدف از این گونه فعالیت ها، بازگرداندن زندگی به حالت طبیعی یا بهبود سطح آن است (مانند کمک های قانونی و برنامه های ارتباطی، وام هایی برای توسعه مجدد).

مهم ترین اقدامات فاز پنجم مدیریت بحران (بهبود) به صورت ذیل می باشد:

1. بهبود کوتاه مدت (تأمین سرپناه، آب، غذا، وصل مجدد برق و…)
2. بهبود بلند مدت (بازسازی و مرمت تأسیسات و بناهای آسیب دیده و…)